Hverjir eru jólasveinarnir?
Þrettán bræður, ekki einn jólasveinn
Ísland á sér engan einn Santa Claus, heldur þrettán jólasveina, syni tröllkonunnar Grýlu, sem koma einn af öðrum til byggða þrettán nóttum fyrir jól og fara aftur einn af öðrum eftir jól. Hver bróðir hefur sitt eigið nafn og persónuleika, eins og Stekkjarstaur, Kertasníkir og Skyrgámur, og hver þeirra tengist gömlum uppátækjum, oft tengdum mat eða heimilisstörfum.
Skór í glugganum
Íslensk börn setja skó í gluggakistuna síðustu þrettán næturnar fyrir jól. Ef barnið hefur verið þægt, skilur jólasveinninn sem kemur þá nótt eftir smágjöf eða nammi í skónum; ef ekki, getur hann skilið eftir rotna kartöflu.
Grýla og jólakötturinn
Jólasveinarnir eru hluti af stærri, dekkri þjóðsagnahefð sem inniheldur einnig móður þeirra Grýlu, sem sagt er að éti óþæg börn, og Jólaköttinn, risastóran kött sem sagður er hafa gaman af að éta þá sem ekki fá ný föt fyrir jólin. Þessi blanda af húmor og hrolli gerir íslenska jólasveinahefð einstaka í heiminum.
Þegar konungur Danmerkur bannaði að hræða börn
Jólasveinarnir voru upphaflega mun ógnvænlegri en nokkur önnur jólahefð í Evrópu, og notkun þeirra til að hræða börn til hlýðni varð á endanum svo alvarlegt vandamál að dönsk yfirvöld skárust í leikinn. Árið 1746 var notkun þjóðsagna um Grýlu og jólasveinana til að skjóta börnum óhóflegan skelk í bringu opinberlega bönnuð með konungstilskipun frá Danmörku, sem þá réði Íslandi. Þetta bann er talið hafa átt þátt í að milda ímynd jólasveinanna smám saman næstu aldirnar, þótt sjálf þjóðsagnahefðin um Grýlu sem barnaætu hafi lifað áfram í munnmælum.
Frá sjötíu nöfnum til þrettán fastra persóna
Áður en jólasveinarnir fengu sína núverandi, föstu mynd var mikill glundroði í þjóðsögunum: yfir sjötíu mismunandi jólasveinanöfn hafa fundist í eldri heimildum, og fjöldi þeirra var sagður ýmist 9 eða 13 eftir landshlutum. Það var ekki fyrr en skáldið Jóhannes úr Kötlum gaf út ljóðið “Jólasveinarnir” í bókinni “Jólin koma” árið 1932 sem hin endanlega, staðlaða röð þrettán jólasveina — með nöfnum og komudögum eins og Íslendingar þekkja þá í dag — festist í sessi. Fram að því höfðu einstök héruð og jafnvel einstakir prestar sínar eigin útgáfur af nöfnum og fjölda bræðranna.
Þrettán jólasveinar og komudagar þeirra
| Nafn | Kemur til byggða |
|---|---|
| Stekkjarstaur | 12. desember |
| Giljagaur | 13. desember |
| Stúfur | 14. desember |
| Þvörusleikir | 15. desember |
| Pottasleikir | 16. desember |
| Askasleikir | 17. desember |
| Hurðaskellir | 18. desember |
| Skyrgámur | 19. desember |
| Bjúgnakrækir | 20. desember |
| Gluggagægir | 21. desember |
| Gáttaþefur | 22. desember |
| Ketkrókur | 23. desember (Þorláksmessa) |
| Kertasníkir | 24. desember (Aðfangadagur) |
Hver bróðir yfirgefur svo byggðina aftur, einn af öðrum, með sama millibili frá og með jóladegi til 6. janúar, þrettándans, þegar Kertasníkir, sá síðasti, snýr loks aftur til fjalla.
Jólasveinarnir í nútíma íslenskri menningu
Þrátt fyrir upprunalega ógnvekjandi ímynd sína hafa jólasveinarnir á síðustu áratugum þróast í átt að vinalegri, Santa Claus-líkri persónu, sérstaklega í auglýsingum og verslunum, en halda samt sínum þrettán einstöku nöfnum og persónuleikum í þjóðsögum og barnabókum. Þessi tvöfeldni – ógnvekjandi þjóðsaga annars vegar og vinaleg jólahefð hins vegar – er einkennandi fyrir íslenska jólahefð.
Mörg íslensk börn taka virkan þátt í hefðinni með því að skreyta og merkja sinn eigin glugga fyrir hvern jólasvein, og margar fjölskyldur nota tækifærið til að ræða söguna á bak við hvern og einn bróður sem hluta af aðventuhaldi heimilisins.
Algengar spurningar um jólasveinana
Hvenær byrja jólasveinarnir að koma til byggða? Sá fyrsti, Stekkjarstaur, kemur 12. desember, og síðan bætist einn við á hverri nóttu fram að aðfangadegi.
Eru jólasveinarnir vondir eða góðir? Upphaflega voru þeir hrekkjóttir og jafnvel ógnvekjandi þjóðsagnaverur, en í dag eru þeir aðallega sýndir sem góðlátlegir, ef þó svolítið stríðnir, karakterar.