Ko je Deda Mraz u Srbiji i Hrvatskoj?
Deda Mraz stiže za Novu godinu
U Srbiji, kao i u Hrvatskoj, deca decembra i januara mesecu čekaju Deda Mraza, starijeg čoveka u crvenom ili plavom kaputu sa belom bradom, koji im donosi poklone za Novu godinu, 31. decembra uveče, a ne za Božić. Ovaj lik je nastao pod uticajem ruskog Deda Mraza tokom socijalističkog perioda Jugoslavije.
Zašto ne za Božić?
U Srbiji, gde Srpska pravoslavna crkva slavi Božić 7. januara po julijanskom kalendaru, a ne 25. decembra, razdvajanje Deda Mraza od Božića ima praktičan verski razlog: darivanje je vezano za sekularnu Novu godinu, dok sam Božić ostaje mirniji, duhovniji praznik bez tradicije darivanja u zapadnom stilu.
Čizmica na prozoru
Deca u Srbiji i Hrvatskoj ostavljaju očišćenu čizmicu na prozorskoj dasci uoči Nove godine, nadajući se da će je Deda Mraz napuniti slatkišima, voćem i sitnim poklonima tokom noći, dok veći pokloni čekaju ispod novogodišnje jelke.
Božić Bata: Srbija je imala svog darodavca i pre Deda Mraza
Malo je poznato da je Srbija, pre nego što je uopšte prihvatila jugoslovenski koncept Deda Mraza, imala sopstvenog, izvorno srpskog darodavca vezanog direktno za Božić. Reč je o Božić Bati, liku koji se, prema predanju, pojavio još u 19. veku i koji je dobroj deci poklone donosio na samo božićno jutro, potpuno odvojeno od bilo kakvog novogodišnjeg slavlja. Iz tog perioda sačuvana je i danas poznata božićna pesmica: “Ide Božić bata, nosi kitu zlata, da pozlati vrata, i oboja poboja, i svu kuću do krova.” Ulogu Božić Bate najčešće je igrao najstariji muški član porodice, koji bi se maskirao i rano ujutru na Božić kucao na vrata, pevajući i noseći poklone deci.
Od kožnog gunja do zapadnjačkog odela
Zanimljivo je pratiti i vizuelnu evoluciju Božić Bate kroz istoriju: u početku je ovaj lik u Srbiji bio obučen u tradicionalni kožni gunj i šubaru, tipičnu balkansku zimsku odeću, a tek je postepeno, pod uticajem austrougarske ilustrovane štampe koja je kružila kroz Vojvodinu i severnu Srbiju krajem 19. i početkom 20. veka, počeo da poprima prepoznatljiviji zapadnjački izgled, sličan liku koji je u to vreme već kružio Evropom. Danas je Božić Bata gotovo potpuno zasenjen popularnošću Deda Mraza, ali njegovo postojanje pokazuje da srpska tradicija zimskog darivanja nije u potpunosti uvezena, već ima i sopstvene, autohtone korene koji sežu dalje u prošlost od jugoslovenskog perioda.
Deda Mraz između tradicije i savremenog identiteta
U Hrvatskoj, gde katolička tradicija preovlađuje i Božić se slavi 25. decembra, Deda Mraz je u poslednjih tridesetak godina delimično ustupio mesto liku Djeda Božićnjaka, koji je bliži zapadnom Santa Clausu i vezan direktno za Božić, a ne za Novu godinu, za razliku od pravoslavne Srbije gde Deda Mraz i dalje čvrsto dominira novogodišnjim slavljem.
Ova razlika između Srbije i Hrvatske dobro ilustruje kako se, uprkos zajedničkoj jugoslovenskoj prošlosti, verski i kulturni identitet dve zemlje razišao i u pogledu tako naizgled male stvari kao što je ime i uloga zimskog darodavca.
Često postavljana pitanja o Deda Mrazu
Da li je Djed Božićnjak isto što i Deda Mraz? Ne potpuno; Djed Božićnjak je noviji, hrvatski lik vezan za Božić, dok Deda Mraz ostaje vezan za Novu godinu.
Zašto Srbija slavi Božić 7. januara? Zbog upotrebe julijanskog kalendara od strane Srpske pravoslavne crkve, za razliku od gregorijanskog kalendara koji koristi većina zapadnih zemalja.